Quyết định có ảnh hưởng dài nhất trong ba năm cấp ba được đưa ra ở tuần đầu lớp 10, khi học sinh chọn bốn môn lựa chọn — thời điểm các em biết ít nhất về bản thân và về tuyển sinh.
Bốn môn đó đi theo bạn suốt ba năm, tính vào xếp loại học lực, vào điểm học bạ ba năm, và quyết định bạn có bao nhiêu tổ hợp để chọn khi xét tuyển đại học. Đổi giữa chừng có quy định nhưng đòi học bù và không phải lúc nào cũng được.
Bài này đưa cách chọn theo hướng ngành, chỉ ra ba bộ môn mở nhiều cửa nhất, và nói về cái giá của việc chọn hẹp. Xem trước cách các tổ hợp cộng điểm bằng công cụ tính điểm xét tuyển theo tổ hợp.
Môn nào đã cố định, môn nào phải chọn
| Nhóm | Môn |
|---|---|
| Bắt buộc, tính điểm | Ngữ văn, Toán, Ngoại ngữ 1, Lịch sử, Giáo dục quốc phòng và an ninh |
| Chọn bốn trong số này | Địa lí, Giáo dục kinh tế và pháp luật, Vật lí, Hóa học, Sinh học, Công nghệ, Tin học, Âm nhạc, Mĩ thuật |
Ba môn của tổ hợp D01 — Toán, Ngữ văn, Tiếng Anh — đều nằm trong nhóm bắt buộc. Nghĩa là mọi học sinh đều có sẵn tổ hợp D01 mà không tốn suất lựa chọn nào.
Đây là điểm khởi đầu quan trọng: bạn luôn có ít nhất một cửa, và bốn suất lựa chọn dùng để mở thêm cửa.
Ba bộ môn mở nhiều cửa nhất
| Bộ môn lựa chọn | Tổ hợp mở ra | Hướng ngành |
|---|---|---|
| Vật lí · Hóa học · Sinh học · Tin học | A00, A01, A02, B00, B08, D07, D08 | Kỹ thuật, công nghệ, sức khỏe, nông lâm |
| Vật lí · Hóa học · Địa lí · Tin học | A00, A01, C01, C02, C04, D07, D10 | Kỹ thuật, kinh tế, quản lý tài nguyên |
| Địa lí · Giáo dục kinh tế và pháp luật · Tin học · Công nghệ | C04, C14, D10, D15, D66, D84 | Kinh tế, luật, du lịch, quản trị |
Bộ thứ nhất mở nhiều cửa nhất nhưng cũng nặng nhất về khối lượng học. Bộ thứ ba nhẹ hơn nhưng đóng hẳn nhóm ngành kỹ thuật và sức khỏe.
Hai môn không nên bỏ nếu chưa chắc về ngành
Vật lí và Hóa học. Lý do đơn giản: chúng xuất hiện trong nhiều tổ hợp nhất và là điều kiện cứng cho hai nhóm ngành lớn — kỹ thuật cần Vật lí, sức khỏe cần Hóa học và Sinh học.
Bỏ Vật lí ở lớp 10 nghĩa là đóng cả ba tổ hợp khối A. Bỏ cả Hóa học và Sinh học nghĩa là đóng toàn bộ khối B. Đó là những cánh cửa khó mở lại.
Ngược lại, các môn như Địa lí hay Giáo dục kinh tế và pháp luật dễ tự học bổ sung hơn nếu bạn đổi hướng, vì chúng ít phụ thuộc vào chuỗi kiến thức tích lũy.
Chọn theo ngành hay chọn theo sở thích
Tôi khuyên chọn theo phần giao của hai thứ đó. Cách làm cụ thể: liệt kê ba đến năm ngành bạn thấy hứng thú nhất ở thời điểm này, tra tổ hợp mà mỗi ngành nhận, tìm các môn xuất hiện nhiều lần nhất.
Nếu phần giao rỗng — nghĩa là các ngành bạn quan tâm nằm ở những khối hoàn toàn khác nhau — thì đó là tín hiệu cần suy nghĩ thêm về hướng đi trước khi chọn môn.
Điều tôi không khuyên: chọn theo bạn bè, hoặc chọn môn mình nghĩ là dễ điểm cao. Bốn môn này tính vào xếp loại học lực và điểm học bạ ba năm, nên một môn học không nổi sẽ theo bạn rất lâu.
Ảnh hưởng tới xếp loại học lực
Cả bốn môn lựa chọn đều tính vào điều kiện xếp loại theo Thông tư 22/2021/TT-BGDĐT: chúng phải đạt ngưỡng chung như mọi môn khác, và cũng được đếm vào yêu cầu về số môn đạt mức cao.
Nghĩa là một môn chọn cho có mà học không nổi có quyền phủ quyết mức Tốt của bạn, y như môn bắt buộc. Chi tiết ở bài xếp loại học lực cấp 3 khác cấp 2 ở chỗ nào.
Nếu đã chọn sai
Việc chuyển môn lựa chọn có quy định, thường thực hiện vào cuối năm học và đòi học sinh tự bổ sung kiến thức của môn mới cho các nội dung đã học. Nhà trường có thể tổ chức kiểm tra để xác nhận đủ điều kiện.
Thực tế thì càng chuyển muộn càng khó, vì khối lượng phải bù tăng theo. Chuyển sau lớp 10 là lựa chọn cuối cùng chứ không phải phương án dự phòng thoải mái.
Nếu bạn đang ở giữa lớp 10 và thấy chọn sai, hãy hỏi nhà trường ngay trong học kỳ 1 thay vì đợi hết năm.
Vậy nên làm gì
Nếu con bạn sắp vào lớp 10, hãy dành một buổi tối làm đúng ba việc: liệt kê ngành quan tâm, tra tổ hợp của các ngành đó, và tìm phần giao. Buổi tối đó có giá trị hơn nhiều so với việc chọn lớp hay chọn trường.
Nếu vẫn chưa rõ hướng đi — điều rất bình thường ở tuổi 15 — tôi khuyên chọn bộ mở rộng nhất mà con theo được, thường là Vật lí, Hóa học cộng hai môn con thấy dễ chịu. Giữ cửa mở tốn công hơn nhưng rẻ hơn nhiều so với việc phải mở lại cửa đã đóng. Sau đó dùng công cụ tính điểm xét tuyển ở cuối mỗi năm để xem bộ môn của mình đang cho những tổ hợp nào.
Phụ huynh hay hỏi
Chọn mấy môn lựa chọn ở lớp 10?
Bốn môn, chọn từ nhóm gồm Địa lí, Giáo dục kinh tế và pháp luật, Vật lí, Hóa học, Sinh học, Công nghệ, Tin học, Âm nhạc, Mĩ thuật.
Môn lựa chọn có tính vào xếp loại không?
Có, đầy đủ như môn bắt buộc.
Không chọn Vật lí có thi khối A được không?
Không, vì cả ba tổ hợp khối A đều có Vật lí.
Đổi môn lựa chọn giữa chừng được không?
Có quy định cho phép nhưng đòi bổ sung kiến thức đã học và có thể phải qua kiểm tra. Càng chuyển muộn càng khó.
Chọn Âm nhạc hoặc Mĩ thuật có bất lợi khi xét tuyển không?
Hai môn này ít xuất hiện trong tổ hợp xét tuyển thông thường, nhưng chúng hữu ích với các ngành năng khiếu có thi riêng. Hãy tra tổ hợp của ngành cụ thể ở bài danh sách tổ hợp môn xét tuyển đại học.